مهر در اوستا میثراmithraو در پارسی باستان و سانسکریت میتراmitra آمده است.میترا در اوستا به معنای پیمان و معاهده است. همچنین نام فرشته ی فروغ یا روشنایی نیز می باشد.در گاتها یک بار در اشتودگات( یسنا 45 بند 5 ) به معنی پیوند و بستگی و تعهد بکار رفته.
میترا در ریگ ودای هندوانrigveda واژه ی خنثی بمعنی دوست ( دوستی ) است و واژه ای مذکر می باشد و نام یکی از پروردگاران بزرگ آن آیین است.
در فارسی از مهر معنای خورشید نیز بجای مانده و نیز نام هفتمین ماه سال و شانزدهمین روز از هر ماه.
مسعود سعد سلمان شاعرسده ی پنجم می گوید:
*روز مهر و ماه مهر و جشن فرخ مهرگان مهربفزای ای نگار مهرجوی مهربان*
در سنت دیرین ایران در مهر روز از ماه مهر فریدون به بیوراسب یا اژدهاک ( ضحاک ) دست یافته او را در کوه دماوند به زندان افکند.آن روز را به یاد پایان فرمانروایی دشمن و آغاز شاهی فریدون جشن گرفتند.فردوسی در مورد فریدون گوید:
بفرمود تا آتش افروختند همه عنبر و زعفران سوختند
پرستیدن مهرگان دین اوست تن آسانی و خوردن آیین اوست
کنون یادگار است ازو ماه مهر بکوش و برنج ایچ منمای چهر
در آیین پادشاهان ساسانی بود که در روز مهرگان ( مهر روز از مهر ماه ) تاجی خورشید سان که به چرخی استوار است به سر می گذارند و درین روز برای اینان بازاری بر پا می کردند.
مهر ایزد فروغ و جشن وی مهرگان راه چندین هزار ساله پیموده.
از روزی که نام مردم آریایی نژاد در تاریخ جهان یاد گردیده با نام خداوند نگهبان آنان متیرا mitra یاد شده.در نگاشته ای به خط میخی و زبان هتیتhettit که در تابستان 1906 میلادی بدستیاری وینکلر آلمانیH.winckler در بوغازکویboghaz-koi ترکیه کشف شد نام میترا با 3 پروردگار آریایی دیگر دیده می شود.
پس از بر انگیخته شدن زرتشت و رواج دین یکتاپرستی در ایران گروه ایزدان دیرین از خدایان گمراه کننده یا دیوها به شمار آمدند.از گروه پروردگاران پیش از زرتشت از برخی از آنان در اوستایی که اکنون باقیمانده نامی بجای نمانده.از آنان است وارونا varuna که در " ودا "veda در ردیف ایندیراindraو میتراmitra و اگنیagni ستوده شده است.در میان گروه پروردگاران دیرین میترا دیگر باره جای خود را در آیین مزدیسنا باز کرده و از ایزدان یا فرشتگان بزرگ شمرده شده است.
در نامه ی آسمانی ریگ ودای هندوان آمده : " کسی که میترا ( = دوست ) خوانده شده مردمان را به هم بپیوندد.میترا نگهدار زمین و آسمان است.میترا است که هماره با دیدگان باز پاسبان مردم است.به میترا فدیه ی شایسته سزد.ای میترا فرزند ادی تی aditi آدمی بیش از هر چیز خوشبخت است که تورا آنچنان که در آیین توست بستاید.کسی که در پناه توست.نیستی و تنگدستی و ستم چه از دور و چه از نزدیک بدو گزند نرساند.... به فرزند بزرک ادی تیaditi باید نماز بردن.اوست که مردم را به هم پیوندد و سرود گران خود را بنوازد.اینک از برای میترای بسیار ارجمند فدیه ی شایسته به آتش ریزید.سودبخش است یاوری خداوندگار میترا. آنکه مردم را به هم پیوند دهد.فروفروغش به آواز بلند ستودنی است.میترا خداوندگار بسیار نامور در بزرگی برتر از آسمان و در شکوه نیز برتر از زمین است.از میترا 5 نژاد از مردمان فرمان برند و در توانایی زبر دست تر از آنان است.اوست رهبر همه ی پروردگاران..."
و در جای دیگر در ودا گوید : " خورشید چشم میترا و وارونا است.میترا و وارونا هر دو زیبا و آراسته اند و به پرتو خورشید سوارند. "
در سنگ نگاشته های هخامنشی 6 بار میترا یاد شده است و چند بار هم با آناهیتا که ناهید باشد با هم آمده اند.در این کتیبه ها از میترا یاوری خواسته شده.
اردشیر دوم هخامنشی 358-404 قبل از میلاد در سنگ نبشته ای می گوید: " به خواست اهورا مزدا این هدیش ( کاخ )hadish را که آسایشگاهی است من ساختم.بکند اهورا مزدا و آناهیتا و میترا مرا و آنچه را من ساخته ام از همه بدکیشان نگاهداری کند. " و همین شاه در کتیبه ی دیگری در شوش گوید: " بکند اهورا مزدا و آناهیتا و میترا مرا نگاه دارند و آنچه را من ساخته ام تباه نسازند و از آسیب بر کنار دارند. "
ادشیر سوم هخامنشی در سنگ نگاشته ی تخت جمشید شیراز گوید: " بکند اهورا مزدا و خداوندگار میترا مرا و این کشور را و آنچه را من ساخته ام نگاه دارند. "
جشن مهرگان که در پارسی باستان میتراکانهmitrakana خوانده شده از جشن های بزرگ ایرانیان بوده.برخی یونانیان نوشته اند که در روزگار هخامنشیان به مهر سوگند یاد می کرده اند.
پلوتارک ( 46-120 میلادی ) plutarkhusنوشته : " داریوش در کار مهمی به یکی از گماشتگان خود گفت که راست بگوید و از مهر بترسد. "
اتنئوسatheneausگوید : دوریس durisدر بخش هفتم از کتاب تاریخ خود می نویسد : "در میان همه ی جشن های ایران فقط در جشن مهر است که پادشاه ایران مست می شود و ایرانیان پای کوبی می کنند. ایرانیان آنچنان که خواندن می آموزند رقصیدن هم می آموزند. "
باز اتنئوسatheneaus که پس از سال 193 میلادی کتابش را نوشته آورده : " در میان هندوان شاه مجاز نیست که مست شود به گزاف.در ایران پادشاه فقط در یک روز مجاز است مست شود و آنروز جشن مهرگان است. "
در مهریشت پاره 145 آمده : " مهر بزرگوار جاودانی را می ستاییم.ستارگان و ماه و خورشید و مهر شهریار کشور ها را می ستاییم. " اینکه استرابونstrabo و بسیاری از نویسندگان یونانی و رومی مهر را همان خورشید دانسته اند اشتباهی است که از زمان نسبتا قدیم رخ داده است.
از میان 5 نیایش موجود در اوستای کنونی نخستین خورشید نیایش و دوم مهر نیایش است و دیگری ماه و آب و آتش نیایش است.خورشید در اوستا نامی جدا دارد و آن هور hvarاست.
1- مهر را می ستاییم آنکه پهنای زمین جلوه گاه اوست.گفت اهورامزدا آنگاه که من مهر را بیافریدم او را مانند خویش در خور ستایش و نیایش بیافریدم.
2- کسی که پیمان شکند و مهر را بیازارد به گناه بزرگ آلوده شود و به این ماند که یک مرد پاکدین را کشته باشد. عهد و پیمان با هر که بسته شود درست است.خواه با مزدا پرست.خواه با پیرو دین دروغین.
4- مهر به کشور های ایران خان و مان با رامش و آسایش بخشد.
7- مهر که از گفتار راستین برخوردار است پهلوانی هست گشاده زبان و نیکو بالا با هزار گوش و ده هزار چشم بالای برج بلند بی خواب ایستاده پاسبان مردم است.
8- جنگاوران دو کشور هماورد در میدان کارزار از او یاری خواهند.
9- مهر پیروزی را ازآن کسی داند که با منش نیک و دل پاک بدو نماز برد.
16- آن ایزد مینوی و بخشنده ی فر و شکوه به همه ی مرز و بوم در آید و آنانی پیروزی دهد که پاک نهاد و دین آگاهند.
17- هیچکس را از خرد و بزرگ یارای آن نیست که مهر را با دروغ بفریبد.نه از بزرگان خاندان و نه از سران روستا و نه از شهریاران کشور.
18- زیرا مهر آزرده و خشمگین دروغگویان را براندازد و دودمان و ده و کشور آنان را تباه و ویران سازد.
"مهر یشت"